Wystąpienie kredytobiorcy z pozwem przeciwko bankowi wiąże się z podniesieniem konkretnych roszczeń. Istnieje kilka roszczeń w przypadku stwierdzenia nieuczciwości klauzuli zmiennego oprocentowania opartego o stawkę WIBOR. Dobór odpowiedniego roszczenia należy za każdym razem omówić z prawnikiem specjalizującym się dochodzeniem roszczeń od banku.
Ustalenie nieważności umowy kredytu opartego o WIBOR
Do sądu można wystąpić o ustalenie nieważności umowy kredytu w całości. Sąd, który podzieli zdanie, że umowa kredytu zawiera niedozwolone postanowienia umowne może stwierdzić w wyroku, że umowa nie istnieje. Dla kredytobiorcy oznacza to, tak jakby umowa nigdy wcześniej nie istniała. W przypadku stwierdzenia przez sąd, że umowa kredytu jest nieważna, kredytobiorca zobowiązany jest zwrócić do banku całą kwotę, którą wypłacił bank. Jednocześnie bank jest zobowiązany zwrócić kredytobiorcy wszystkie comiesięczne spłaty oraz opłaty około kredytowe.
Nieważność umowy prowadzi do wzajemnych rozliczeń między stronami — bank musi oddać wszystko co otrzymał od kredytobiorcy (raty kapitałowe, odsetkowe, prowizje), kredytobiorca zaś zwraca kapitał udostępniony przez bank. Takie rozwiązanie bywa korzystne zwłaszcza dla osób które spłaciły już znaczną część zobowiązania — różnica między sumą wpłaconych rat a kwotą do zwrotu może okazać się dodatnia na korzyść kredytobiorcy.
Decydując się na to roszczenie należy dokładnie przeliczyć bilans finansowy — uwzględnić wszystkie dotychczasowe wpłaty, prowizje i opłaty dodatkowe oraz oszacować realną wartość do zwrotu bankowi. W niektórych przypadkach korzystniejsze może być dążenie do uzyskania sankcji kredytu darmowego, która pozostawia umowę w mocy ale eliminuje odsetki. Warto pamiętać, że po uzyskaniu wyroku o nieważności umowy kredytobiorca może refinansować zobowiązanie na korzystniejszych warunkach u innego podmiotu.
Stwierdzenie bezskuteczności klauzuli oprocentowania opartej o WIBOR
„Odwiborowanie” to pojęcie, którym możemy się posłużyć do określenia zmiany sposobu oprocentowania kredytu. Proponujemy dwa rodzaje roszczeń, których efektem będzie odwiborowanie umowy kredytu. Pierwszy rodzaj tzw. „odwiborowania” to usunięcie z umowy postanowień dotyczących oprocentowania. W tym przypadku sąd stwierdza, że umowa obowiązuje dalej, ale z jej treści wykreśla się nieuczciwe postanowienia dotyczące oprocentowania. Kredytobiorca ma roszczenie do banku o zwrot nadpłaconych rat. W takim przypadku warunki dalszego wykonywania umowy powinny zostać ustalone na nowo, a kredytobiorca zobowiązany jest do spłacania jedynie rat kapitałowych. Roszczenie to jest analogiczne do sankcji kredytu darmowego.
Mechanizm kredytu darmowego opiera się na zasadzie, że po usunięciu abuzywnej klauzuli brakuje w umowie całego mechanizmu naliczania odsetek — bank nie może ich doliczyć ani na podstawie WIBOR ani w inny sposób. Kredytobiorca spłaca więc tylko kapitał pozostały do spłaty, bez jakichkolwiek odsetek.
Takie rozwiązanie eliminuje ryzyko konieczności zwrotu dużej kwoty kapitału w jednym momencie (jak przy nieważności umowy) i pozwala kontynuować spłatę zobowiązania na znacznie korzystniejszych warunkach. Jest szczególnie atrakcyjne dla osób które mają jeszcze znaczną część kredytu do spłaty i nie mogą jednorazowo uregulować pełnej kwoty kapitału. Sankcja kredytu darmowego staje się coraz częściej przedmiotem sporów — warto śledzić bieżące stanowisko sądów odnośnie jej stosowania w sprawach dotyczących WIBOR.
Określenie oprocentowania w oparciu o samą marżę
Drugim rodzajem roszczenia o tzw. „odwiborowanie” polegającym na usunięciu z umowy postanowień dotyczących oprocentowania jest ustalenie oprocentowania kredytu w oparciu o samą marżę. Kredytobiorca w dalszym ciągu wykonuje umowę, czyli spłaca kredyt, ale oprocentowanie jest stałe i jest nim wartość marży ustalonej w umowie kredytu. Kredytobiorca w takim przypadku ma roszczenie do banku o zwrot nadpłaconych rat. W ten sposób z umowy zostaje wyeliminowane wadliwe postanowienie (klauzula zmiennego oprocentowania oparta o WIBOR) i na nowo określa się warunki jej wykonywania według stałego oprocentowania opartego o marżę.
W praktyce oznacza to, że jeśli umowa przewidywała oprocentowanie WIBOR + marża (np. WIBOR 3M + 2%), po wyroku sądu kredytobiorca płaci jedynie marżę 2% rocznie. Marża zwykle jest wartością znacznie niższą niż WIBOR, co przekłada się na widoczne zmniejszenie wysokości raty kredytu.
Takie rozwiązanie zachowuje umowę jako wiążącą, ale modyfikuje jej warunki finansowe na korzyść kredytobiorcy. W porównaniu do kredytu darmowego jest to wariant mniej radykalny — kredytobiorca nadal płaci odsetki, ale ich wysokość zostaje zredukowana do poziomu marży bankowej. Może to być kompromisowe rozwiązanie w sytuacjach gdy sąd uzna że całkowite pozbawienie banku wynagrodzenia w postaci odsetek byłoby nieuzasadnione. Warto jednak rozważyć czy nie korzystniejsze ekonomicznie byłoby zaproponowanie bankowi podpisania aneksu z innym wskaźnikiem niż WIBOR — więcej o tej opcji można przeczytać w materiale dotyczącym podpisywania aneksów do umów kredytowych.
Które roszczenie wybrać — analiza korzyści
Każde z dostępnych roszczeń niesie inne konsekwencje finansowe i prawne. Wybór zależy od kilku czynników:
- Wysokość dotychczas spłaconego kapitału i odsetek — jeśli kredytobiorca wpłacił już kwotę przekraczającą lub zbliżoną do pierwotnie wypłaconego kapitału, nieważność umowy może być najbardziej opłacalna.
- Pozostała kwota do spłaty — gdy zostało jeszcze wiele lat spłaty, kredyt darmowy lub oprocentowanie wyłącznie marżą mogą przynieść większe oszczędności niż jednorazowe rozliczenie.
- Sytuacja finansowa kredytobiorcy — możliwość jednorazowego zwrotu kapitału w przypadku nieważności umowy wymaga odpowiedniej płynności finansowej lub możliwości zaciągnięcia nowego zobowiązania na korzystniejszych warunkach.
- Treść konkretnej umowy i historia orzecznictwa — poszczególne postanowienia umowne mogą różnie wpływać na prawdopodobieństwo uwzględnienia danego roszczenia przez sąd.
- Prawdopodobieństwo sukcesu w danym banku — niektóre instytucje częściej przegrywają sprawy o konkretne roszczenia, co wpływa na strategię wyboru wariantu pozwu.
Przed wystąpieniem z pozwem warto wykonać szczegółową symulację finansową dla każdego ze scenariuszy — obliczyć bilans wpłat i wypłat w przypadku nieważności umowy, wysokość oszczędności przy kredycie darmowym oraz wysokość rat przy oprocentowaniu opartym wyłącznie o marżę. Taka analiza pozwala świadomie wybrać roszczenie przynoszące największą korzyść w indywidualnej sytuacji.
Decyzja o wyborze roszczenia powinna uwzględniać również scenariusz porażki w sądzie — należy przemyśleć konsekwencje oddalenia pozwu dla każdego z wariantów oraz oszacować koszty postępowania. W przypadku niepowodzenia warto znać dostępne opcje dalszego postępowania — szczegółowe informacje znajdują się w artykule omawiającym działania po przegranej sprawie o WIBOR.
Jak przygotować się do wystąpienia z roszczeniem
Przygotowanie do złożenia pozwu wymaga zebrania kompletu dokumentacji dotyczącej umowy kredytowej. Niezbędne są:
- Oryginalna umowa kredytu wraz z wszelkimi aneksami i załącznikami
- Historia spłat kredytu — wyciągi z rachunku, potwierdzenia przelewów
- Dokumentacja dotycząca opłat i prowizji — potwierdzenia pobranych prowizji, opłat za ubezpieczenia
- Korespondencja z bankiem — w szczególności dotycząca warunków kredytu, zmian oprocentowania czy reklamacji
- Tabele amortyzacji i harmonogramy spłat otrzymane od banku
Na podstawie tych dokumentów prawnik może dokonać szczegółowej analizy umowy, zidentyfikować potencjalnie abuzywne postanowienia i oszacować wysokość możliwych do odzyskania kwot dla każdego typu roszczenia. Kompletna dokumentacja skraca czas przygotowania pozwu i zwiększa jego szanse powodzenia.
Warto również zgromadzić dowody ilustrujące sposób przedstawienia oferty kredytowej przez bank — materiały marketingowe, zapisy rozmów, notatki ze spotkań z doradcą. Mogą one okazać się przydatne w wykazaniu że bank nie wypełnił obowiązku informacyjnego wobec kredytobiorcy lub wprowadził go w błąd co do ryzyka związanego ze zmienną stopą procentową.
Rola prawnika w dochodzeniu roszczeń
Specjalista z zakresu prawa bankowego przeprowadza wieloetapową analizę sprawy. Ocenia on:
- Czy postanowienia umowy spełniają kryteria klauzul abuzywnych określone w kodeksie cywilnym
- Jakie roszczenie ma najwyższe prawdopodobieństwo uwzględnienia przy danych zapisach umownych
- Które rozwiązanie przyniesie kredytobiorcy największą korzyść finansową w długim okresie
- Jakie są aktualne tendencje w orzecznictwie sądów w sprawach przeciwko konkretnemu bankowi
- Czy istnieją dodatkowe podstawy do podważenia umowy poza klauzulą WIBOR
Prawnik sporządza również symulacje finansowe pokazujące dokładne kwoty które kredytobiorca może odzyskać lub zaoszczędzić w ramach każdego wariantu. Uwzględnia przy tym nie tylko proste rozliczenie wpłat i wypłat, ale także wartość pieniądza w czasie, koszty alternatywnych form finansowania oraz potencjalne korzyści z wcześniejszego zamknięcia zobowiązania.
Profesjonalna pomoc prawna obejmuje również reprezentację w toku całego postępowania sądowego — od sporządzenia i wniesienia pozwu, przez uczestnictwo w rozprawach, aż po egzekucję prawomocnego wyroku. Doświadczony pełnomocnik potrafi skutecznie odpierać argumenty banku i przedstawiać dowody w sposób maksymalnie przekonujący dla sądu.
Wybór strategii procesowej a czas trwania sprawy
Rodzaj wybranego roszczenia wpływa również na przewidywany czas trwania postępowania. Sprawy o ustalenie nieważności umowy bywają bardziej skomplikowane procesowo — wymagają szczegółowego rozliczenia wzajemnych świadczeń i często wiążą się z koniecznością przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. Postępowania o stwierdzenie bezskuteczności klauzuli przy jednoczesnym utrzymaniu umowy w mocy mogą przebiegać sprawniej, choć również zależą od stanowiska banku i stopnia zaangażowania obu stron w spór.
Przeciętny czas rozpoznania sprawy o WIBOR przez sąd pierwszej instancji wynosi obecnie od kilkunastu do kilkudziesięciu miesięcy. Do tego dochodzi ewentualne postępowanie apelacyjne, które może wydłużyć całość o kolejny rok lub dłużej. Kredytobiorcy planujący wystąpienie z pozwem powinni liczyć się z tym, że od złożenia pozwu do prawomocnego zakończenia sprawy może minąć nawet kilka lat.
Warto jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach sprawy rozstrzygane są polubownie — bank może zaproponować ugodę przed wydaniem wyroku lub w trakcie postępowania apelacyjnego. Ugoda pozwala skrócić czas oczekiwania na finalne rozstrzygnięcie i często przynosi obopólnie zadowalający rezultat bez konieczności kontynuowania kosztownego i długotrwałego sporu sądowego.
Ryzyko przedawnienia roszczeń
Kredytobiorcy rozważający wystąpienie z pozwem powinni mieć świadomość że roszczenia związane z abuzywną klauzulą WIBOR mogą ulec przedawnieniu. Roszczenie o stwierdzenie nieważności umowy jako roszczenie o ustalenie nie ulega przedawnieniu — można je zgłosić w dowolnym momencie. Natomiast roszczenia o zwrot nienależnie pobranych świadczeń (nadpłaconych rat) podlegają już regułom przedawnienia.
Przedawnienie roszczeń majątkowych rozpoczyna się z chwilą wymagalności danego świadczenia. W praktyce oznacza to że kredytobiorca może domagać się zwrotu rat zapłaconych w okresie dziesięciu lat wstecz od daty wniesienia pozwu (zgodnie z ogólnym terminem przedawnienia roszczeń). Raty zapłacone wcześniej ulegają przedawnieniu i bank może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia, co uniemożliwi ich odzyskanie.
Z tego względu osoby rozważające złożenie pozwu o WIBOR nie powinny zwlekać z podjęciem decyzji — każdy miesiąc opóźnienia oznacza utratę możliwości dochodzenia zwrotu najstarszych rat. Szczególnie dotyczy to kredytobiorców którzy spłacają swoje zobowiązania już od wielu lat i dla których przedawnione mogą być znaczące kwoty.
