WIBOR od lat wpływa na oprocentowanie większości kredytów hipotecznych w Polsce, jednak mechanizm jego działania dla wielu kredytobiorców pozostaje niejasny. Wraz ze wzrostem rat i rosnącą świadomością konsumentów coraz częściej pojawiają się pytania, czy WIBOR rzeczywiście jest wskaźnikiem obiektywnym i czy w wystarczającym stopniu chroni interesy kredytobiorców. Analiza sposobu jego ustalania oraz praktyki rynkowej pokazuje, skąd biorą się te wątpliwości.
Skąd biorą się zarzuty o brak neutralności WIBOR-u
Dynamiczny wzrost oprocentowania kredytów oraz brak przejrzystych informacji o źródłach zmian rat sprawiają, że coraz więcej osób podważa neutralność tego wskaźnika. Wątpliwości dotyczą nie samej zmienności, lecz przede wszystkim sposobu wyliczania WIBOR-u i tego, kto ma realny wpływ na jego wartość. Inaczej mówiąc: problemem nie jest to, że rata rośnie, tylko to, że kredytobiorca nie potrafi sprawdzić, czy wzrosła o tyle, ile powinna.
Jak obliczany jest wskaźnik WIBOR
WIBOR powstaje na podstawie deklaracji kilkunastu największych banków działających na polskim rynku. Każdego dnia roboczego, około godziny 11:00, banki przekazują administratorowi informacje, po jakiej stopie byłyby skłonne udzielić pożyczek innym bankom na określony termin: jeden, trzy lub sześć miesięcy. Administratorem wskaźnika WIBOR jest obecnie GPW Benchmark. Niuans, który zmienia całą ocenę obiektywności, polega na tym, że banki nie muszą faktycznie zawierać tych transakcji. Wystarczy, że przedstawią deklarowaną stawkę.
Następnie administrator odrzuca wartości skrajne i liczy średnią z pozostałych danych. To staje się oficjalną wartością WIBOR-u. Problem polega na tym, że kredytobiorcy nie mają dostępu do źródeł tych danych ani do informacji, czy deklaracje banków odpowiadają rzeczywistym kosztom pieniądza na rynku międzybankowym. W praktyce kredyty oparte na szacunkach, a nie na faktycznych transakcjach, to na polskim rynku codzienność. To pytanie, czy WIBOR jest uczciwy wobec konsumenta, wraca więc za każdym razem, gdy bank podnosi ratę bez wskazania konkretnej transakcji, która tę zmianę uzasadnia.
Trudno mówić o pełnej obiektywności wskaźnika, skoro banki, które go ustalają, jednocześnie czerpią z niego korzyści w postaci wyższych odsetek. To konflikt interesów wpisany w sam mechanizm. W przeszłości podobny model funkcjonowania wskaźników, takich jak LIBOR, doprowadził do ujawnienia poważnych nieprawidłowości i manipulacji, za które banki w Londynie zapłaciły miliardowe kary.
Dlaczego banki ustalają WIBOR na szacunkowych założeniach
Stosowanie deklaracji zamiast rzeczywistych transakcji wynika w dużej mierze ze specyfiki polskiego rynku międzybankowego. Jest on stosunkowo niewielki i mało aktywny, zwłaszcza w dłuższych terminach. Brak odpowiedniej liczby realnych transakcji utrudnia stworzenie wskaźnika opartego wyłącznie na danych rynkowych. Po prostu nie ma wystarczająco wielu trzymiesięcznych czy sześciomiesięcznych pożyczek międzybankowych, żeby z nich wyliczyć wiarygodną średnią.
Dla banków deklarowanie stawek jest wygodniejsze i mniej transparentne, ponieważ nie wymaga ujawniania szczegółów operacji finansowych. WIBOR powstał w latach 90. na wzór zagranicznych wskaźników i przez wiele lat opierał się na założeniu, że banki działają w dobrej wierze. Aktualne regulacje nie nakładają jednak obowiązku dokumentowania źródeł deklarowanych kwotowań, co otwiera pole do wątpliwości. Nie bez przyczyny instytucje finansowe mogą w praktyce oddziaływać na ostateczną wartość tego wskaźnika, co dodatkowo osłabia jego neutralność.
Czy przeciętny kredytobiorca rozumie mechanizm działania wskaźnika
W praktyce większość kredytobiorców nie potrafi wyjaśnić, dlaczego oprocentowanie ich kredytu zmienia się z miesiąca na miesiąc. Przy podpisywaniu umowy banki zwykle ograniczają się do ogólnego stwierdzenia, że WIBOR jest rynkową stopą procentową. Konsument nie otrzymuje szczegółowego wyjaśnienia, kto ustala wskaźnik, na jakich danych się on opiera i jakie ryzyko wiąże się z jego stosowaniem.
W efekcie wiele osób nie zdaje sobie sprawy ze skali możliwych wzrostów rat ani z konsekwencji zmiennego oprocentowania. Sytuację pogarsza fakt, że banki nie prezentują symulacji pokazujących, o ile rata może wzrosnąć przy różnych scenariuszach zmiany wskaźnika. Tymczasem to właśnie sposób, w jaki banki informowały o ryzyku WIBOR-u, staje się dziś jednym z głównych argumentów w sporach sądowych. Coraz więcej kredytobiorców, którzy czują się niedoinformowani, dochodzi do wniosku, że warto złożyć pozew o WIBOR i zweryfikować, czy umowa została skonstruowana rzetelnie i zgodnie z prawem.
Brak kontroli ze strony konsumenta
Kredyt oparty na WIBOR-ze oznacza dla konsumenta pełne podporządkowanie się zmianom oprocentowania, na które nie ma on żadnego wpływu. Wartość wskaźnika ustalają banki, a kredytobiorca nie ma dostępu do metod ani danych, które pozwoliłyby mu samodzielnie ocenić zasadność jego wysokości.
Jednocześnie banki zachowują stałą marżę, niezależnie od tego, jak bardzo rośnie WIBOR. To znaczy, że całe ryzyko wzrostu oprocentowania przerzucone jest na klienta, a bank zarabia tyle samo bez względu na koniunkturę. Taki układ trudno uznać za partnerski. Skoro wskaźnik opiera się na deklaracjach instytucji finansowych, a nie na twardych danych rynkowych, jego obiektywność pozostaje wątpliwa.
Dla konsumenta to brak kontroli nad jednym z najważniejszych elementów kredytu, od którego zależy wysokość comiesięcznych rat. W odróżnieniu od innych parametrów umowy, które można negocjować albo przynajmniej poznać ich źródło, WIBOR pozostaje zmienną nieprzewidywalną i niedostępną do weryfikacji przez zwykłego klienta banku. Marżę da się wynegocjować przy podpisywaniu umowy. Sposobu ustalania WIBOR-u nie zmieni nawet najlepszy negocjator.
Czy istnieją alternatywy dla WIBOR
Na polskim rynku finansowym trwają prace nad wskaźnikiem WIRON, który ma być bardziej przejrzystą alternatywą. WIRON opiera się na rzeczywistych transakcjach zawieranych na rynku międzybankowym overnight, czyli z terminem jednodniowym, co teoretycznie czyni go bardziej obiektywnym, bo wynika z realnych operacji, a nie z deklaracji.
Jednak kredytobiorcy z istniejącymi umowami nie przejdą automatycznie na nowy wskaźnik, a banki nie mają obowiązku oferowania takiej możliwości. To oznacza, że miliony osób pozostają uzależnione od WIBOR-u przez cały okres kredytowania, nierzadko przekraczający 20 czy 30 lat.
Samo wprowadzenie WIRON-u nie rozwiązuje też problemu kredytów już zaciągniętych. Dla tych umów konieczne byłyby zmiany legislacyjne albo indywidualne aneksy z bankami, co bez inicjatywy instytucji finansowych lub ustawodawcy jest w praktyce trudne do osiągnięcia. W niektórych sytuacjach zamiana wskaźnika na inny może obniżyć ratę kredytu, ale wymaga zgody banku lub korzystnej decyzji sądu.
Perspektywa prawna i możliwe kierunki zmian
Rosnąca liczba spraw sądowych dotyczących WIBOR-u oraz orzeczenia sądów wyższych instancji stopniowo kształtują nową praktykę prawną. Kredytobiorcy coraz częściej kwestionują stosowanie wskaźnika jako potencjalnie niedozwolonej klauzuli umownej, wskazując na brak przejrzystości i możliwości kontroli ze strony konsumenta.
Polska doktryna prawna i orzecznictwo zaczynają dostrzegać, że wskaźnik oparty wyłącznie na deklaracjach banków może nie spełniać wymogów obiektywności i jasności, jakich oczekuje się od klauzul umownych w relacjach z konsumentami. Część wyroków wskazuje, że kredytobiorca powinien mieć możliwość zrozumienia i sprawdzenia mechanizmu ustalania oprocentowania, czego WIBOR w obecnej formie nie zapewnia. Tu właśnie kryje się sedno sporu: nie chodzi o to, że wskaźnik rośnie, tylko o to, że klient nie może go zweryfikować.
Nie można wykluczyć, że w przyszłości dojdzie do zmian systemowych wymuszonych przez ustawodawcę lub linię orzeczniczą. Do tego czasu kredytobiorcy pozostają w stanie niepewności prawnej i finansowej, z ograniczonymi możliwościami obrony swoich interesów.
